Tempeliers, ridderorden en kruistochten

Op 15 juli 2009 overleed Franck De Wulf, Archivaris St.-Jorisgilde Brugge, Compagnon Wapenmeester van de Eglantier en vooral een vriend gepassioneerd door de Tempelorde.

Brugge zal nooit meer hetzelfde zijn.

Non nobis, non nobis, Domine
Sed nomini tuo da gloriam.

De website www.tempeliers.be piekte onlangs net boven de 300 unieke bezoekers, een record. Een blik in de statistieken toonde dat elke zondagavond in mei goed was voor een hoge score. Vreemd. Als de website abnormaal veel bezoekers lokt, dan is daar een reden voor. In oktober 2007 was het ook druk, dat had te maken met de 700-jarige verjaardag van de arrestatie van de Tempeliers. Bleek dat de meimaand van 2009 in Vlaanderen beheerst werd door een tv-programma met de Tempeliers als rode draad.

Mercator, Tempeliers als Leitmotiv

Mercator was een avontuurlijke reis op het gelijknamige zeilschip. De deelnemers gingen op zoek naar een geheime locatie, aan de hand van tips die ze onderweg moesten verzamelen. Die eindbestemming was de kerk van Slijpe (Middelkerke) waar de winnaar zowaar de schat van de Tempeliers in ontvangst mocht nemen. De schat bestond uit twaalf gouden apostelen, twaalf beeldjes. Ik heb het programma niet gezien en misschien is dat maar beter. Een van de tips die leidde naar Slijpe, was het Lam Gods, een altaarstuk dat in de 15e eeuw geschilderd werd door de gebroeders Van Eyck. Daarop staan ridders met rode kruisen op witte schilden. De link met de Tempeliers was snel gelegd.

Kijk, voor eens en altijd: Een rood kruis op een witte achtergrond is niet per definitie een Tempelierssymbool. Ook Engelse kruisvaarders trokken met witte wapenrokken en rode kruisen op hun borst naar het Heilig Land. De heiligen van de ridderschap, zoals Sint-Joris en Sint-Demetrius, worden traditioneel afgebeeld als witte ridders met rode kruisen. Kijk maar naar het Byzantijnse Icoon hierboven.

Verstikkende interesse in de Tempelorde

Ik kan alleen maar vaststellen, zonder te oordelen of te veroordelen, dat de Tempeliers steeds weer opgevist worden om boeken, films en tv-programma's van een mystiek kantje te voorzien. We hebben al de Da Vinci Code gehad, waarin Dan Brown alle schuld voor de arrestatie van de Tempeliers in de schuld van het Vaticaan probeerde te schuiven. De culpabilisering van de kerk paste bijzonder goed in zijn verhaallijn, ook al stemt dit niet overeen met de werkelijkheid. Dan was er 'Kingdom of Heaven', de film van regisseur Ridley Scott, die naar eigen zeggen een waarheidsgetrouw beeld gaf van het Heilig Land aan het einde van de 12e Eeuw. Toen ik Balian van Ibelin een cavaleriecharge zag uitvoeren aan de voet van de burcht Kerak, moest ik heel hard lachen. Kerak ligt in de bergen. Straffe ruiter die daar kan chargeren. Ik hoef er niet bij te vertellen dat de Tempeliers in dit verhaal de rol van slechterikken met verve vervulden. Een ander en misschien beter voorbeeld is 'National Treasure', met Nicolas Cage waarin de Tempeliers aan de vrijmetselaars gelinkt worden. Read my lips: "Er is geen enkele historisch aanwijsbare band tussen de vrijmetselaars en de Tempeliers." En binnenkort is de tv-serie naar Steve Berry's roman 'De erfenis van de Tempeliers'. Het onbegeerde erfgoed van de Tempeliers is een goudmijn. Filmmakers nestelen zich als teken in de warme pels van de Tempelorde om ze daarna volledig leeg te zuigen. Wat rest is een vertekend beeld van de werkelijkheid. Mensen denken dat de Tempeliers mysterieuze zonderlingen waren, die hun dagen vulden met het bedenken van codes en het bouwen van kathedralen ...

Schattenjacht

En de schat van de Tempeliers? Die is verdwenen in de zakken van Filips IV de Schone en zijn collega's elders in Europa. De Spaanse professor Ignacio de la Torre Muñoz de Morales (mooie naam) berekende vrij nauwkeurig hoeveel zilver de Franse baljuws uit de kassa van de Tempelorde hebben gelicht. Nauwelijks enkele weken na de arrestaties van 13 oktober 1307, had de Franse munt alle devaluaties sinds 1285 bijna volledig goedgemaakt. Als de Franse belastingsbetalers dit bedrag hadden moeten ophoesten, dan had dit hen meer dan 200 jaar gekost. Filips de Schone bereikte hetzelfde in een paar weken tijd. Ignacio's boek is voorlopig enkel in het Spaans verkrijgbaar, je zult me dus op mijn woord moeten geloven. Trouwens, ook in Engeland en Portugal leegden de lokale vorsten de schatkisten van de Tempelorde. Na de arrestatie van de Tempeliers, stortten heel wat lokale edelen zich op de onbeheerde goederen van de Tempelorde.

Et alors ...

Nu ik toch bezig ben met hardnekkige mythes te ontkrachten, kan ik maar beter volledig orde op zaken stellen:
1. De schat van de Tempeliers is verdwenen in de zakken van Filips de Schone.
2. De Tempeliers waren niet de hoeders van de Graal.
3. De Tempeliers hebben de Ark des Verbonds niet gevonden (zelfs nooit gezocht).
4. De Tempeliers waren geen ketters (toch niet meer of minder dan hun tijdsgenoten).
5. De Tempeliers hadden geen exceptionele band met de Katharen.
6. De Tempeliers waren niet aanwezig in Rennes-le-Chateau.
7. De Schotse kapel Rosslyn Chapel werd niet door de Tempeliers gebouwd.
8. Niet elk rood achtpuntig kruis is per definitie een Tempelierskruis.
9. De vrijmetselaars hebben geen enkele historische band met de Tempeliers.
10. De Tempelies zijn niet gevlucht naar Portugal of Schotland, ze zijn lokaal ondergedoken of hebben hun heil gezocht in andere (ridder)orden.
11. De Tempeliers waren geen kathedralenbouwers.

Nèh, het is eruit. Ik weet niet of ik nog dingen vergeten ben ? Vast wel, maar u begrijpt wel wat ik wil aantonen.

Franse krantenwinkels hebben doorgaans een stevige tijdschriftenafdeling. Ik neus er af en toe in de rekken en kijk dan of er iets tussen zit over Tempeliers, ridderorden of kruistochten. De kruistochten zijn een populair thema in tijdschriften voor een breed publiek, maar niets kan tornen aan een thema als 'Tempeliers' . Elke keer prijs. In tijden van crisis kan dit de verkoop boosten. Dit keer zaten er maar liefst drie tijdschriften in de rekken met 'Tempel-inhoud'. Ik heb er de mooiste uitgevist, nl. Géo Histoire. Het nummer Avil-Mai-Juin 2009 gaat bijna integraal over die religieus-militairen die nog steeds tot de verbeelding spreken. Wie de tijdschriften van Géo kent, weet waar die voor staan. Grote foto's, gedrukt op kwaliteitspapier en een glossy cover. Waar Géo zich 'beperkt' tot reisreportages, vist Géo Histoire er telkens een ander historisch thema uit. Tempeliers dus. De cover is glossy en toont een foto van Italiaanse neo's in een Tempelierskapel. "Ces lointains descendants des chevaliers du Temple (...)" lees ik erover op pagina 17.  Welke afstammelingen? Soit, daarna volgen foto's van Tempeliersnederzettingen. Helaas begint de reeks met Marqab (of Margat), een burcht van de Johannieters of Hospitaalridders. De makers vertellen er wel netjes bij dat het geen Tempelburcht was, maar ik had toch liever een echte Tempelbucht gezien. Marqab ligt tussen Tortosa en Safita, twee bolwerken van de Tempeliers. Een gemiste kans. Wat daarna volgt is niet mis, knappe foto's van Montsaunes (F), Peniscola (ES) en de onvermijdelijke Temple Church in Londen (UK).
Op pagina's 26-30 schrijft Alain Demurger over het netwerk van de Tempeliers in Europa en het Midden-Oosten. Degelijk. De kaart die erbij zit is mooi maar bevat slordigheden. Zo staat Marqab hier wel in als Tempeliersburcht en ontbreekt bijvoorbeeld 'Atlit (Château-Pèlerin) in het huidige Israel. Het bijschrift stelt dat de Tempeliers op het toppunt van hun macht twee- tot drieduizend commanderijen hadden, wat niet klopt. Ik kan me niet inbeelden dat Demurger de kaart gemaakt heeft. In Duitsland ontbreekt bijvoorbeeld Süpplingenburg (niet zover van Magdeburg). Dat zijn dingen die Demurger wel weet.
Het artikel van Georges Tate over het transport per schip van Tempeliers en kruisvaarders is zonder meer goed. Daarna volgt een mooie reportage over St.-Jean d Acre of Akko. Dit is een van de sterkhouders van het tijdschrift. Dan volgen nog artikels over ridderorden in het algemeen, over het concept 'Heilige Oorlog' en over de architectuur van de Tempeliers. Mooi mooi.
Jascues Maigne vertelt in twaalf pagina's het verhaal van de Larzac, die regio in de Franse Aveyron vol Tempeliersdorpjes. Hij sprak er met bewoners, met activisten die enkele decennia terug het gebied uit handen van het Franse leger wisten te houden. Een van de huidige bewoners is José Bové, die schrik van de McDonald's. Wie kent hem nog? Die kleine landbouwer met Asterixsnor. De sfeerfoto's werden genomen in januari (geen toeristen). Ze zijn prachtig.
Na enkele pagina's met foto's krijgen we een artikel van Barbara Frale over het slothoofdstuk van de Tempelgeschiedenis. Kort maar goed. Vervolgens een reportage over de Tempeliersrelicten in Portugal. Mooi, al ontbreekt Soure op het kaartje. Soure was de oudste vestiging van de Tempeliers in Portugal (en op het Iberisch Schiereiland). Het kasteel huisvest vandaag de toeristische dienst van Soure. De auteur heeft het ook uitgebreid over de Orde van Christus als opvolger van de Tempeliers en insinueert dat Tempeliers uit de rest van Europa een toevlucht zochten in Portugal na de arrestaties. Dat is flauwe kul, de Portugese Tempeliers werden gepluimd door hun koning nog vóór Filips de Schone zijn arrestatiebevelen had gepost. De Portugese koning stichtte de Orde van Christus om het voormalig patrimonium van de Tempeliers te kunnen beheren, niet als vluchthuis voor ontheemde Tempelridders.
De reportage over de Tempeliers-graffiti in Domme en elders in Frankrijk is mooi en ik leerde een en ander bij over de figuren in de ronde stadstoren van het stadje.
De literatuuropgave die volgt toont meteen de zwakke Franse plek aan. Op Barbara Frale na, zijn alle werken van Fransen. Demurger is goed, maar Frizot en Huchet zijn geen hoogvliegers. Verre van. En het werkje van Régine Pernoud is gedateerd. Zo'n literatuurlijst is nutteloos, zeker voor de Fransen.

De fouten en slordigheden in dit tijdschrift zijn volgens mij toe te schrijven aan de redactieleden die het onderwerp niet beheersen en niet aan de historici die er aan meegewerkt hebben. De foto's (vaak origineel) maken bijna alles goed.
Mijn advies: Kopen.

Op de volgende website kan je het tijdschrift helemaal doorbladeren :
http://www.journaux.fr/feuilleteur.php?id=118572&fromrevue=presse

Bestellen kan op dezelfde website.

Gerard de Ridefort, of Geraard van Ruddervoorde was de enige Lagelander die het ambt van meester van de Tempelorde bekleedde. Hij stond aan het hoofd van de Tempelorde op een ogenblik dat het koninkrijk van Jeruzalem recht op de vernieling afstevende. Saladin had Syrië en Egypte samengebracht. Voor het eerst hadden de kruisvaarders een verenigde vijand tegenover zich. Op hetzelfde ogenblik bereikten onderhuidse spanningen in het Latijnse Koninkrijk hun hoogtepunt en stonden de aanhangers van koning Guy de Lusignan en die van 'challenger' Raymond van Tripolis, lijnrecht tegenover elkaar. Na de slag bij Hattin in 1187, viel Jeruzalem en werden steden en burchten onder de voet gelopen door de musulmannen. Kroniekschrijver Ernoul en zijn navolgers beschuldigden Gerard de Ridefort. Ernouls schrijfsels zijn erg toegankelijk en daarom beperk(t)en historici zich vaak tot die ene bron. Zelfs Alain Demurger, die de Ridefort in zijn boeken omschrijft als "kwade genius". De Duitse vertaling van zijn boek gaat nog verder; daar betitelt Demurger de Ridefort als 'böse Geist'. Net als Ernouls kroniek is het werk van Demurger wijdverbreid. Vandaar dat heel wat mensen (historici en andere) deze opinie slikken. In academische kringen hoor je echter andere geluiden. Historici van over de hele wereld zijn vandaag stilaan tot het besluit gekomen dat de mening over de Ridefort, zoals geportretteerd door Ernoul, niet strookt met de werkelijkheid. Ernoul behoorde tot het kamp van Tripolis, de Ridefort en zijn Tempeliers waren getrouwen van de koning. Logisch dat Ernoul de oorzaak van het verlies van Jeruzalem maar wat graag in de schoenen schoof van zijn opponent.

Ik verzamel nu al bijna vijf jaar zoveel mogelijk informatie over Gerard de Ridefort en over de politieke situatie in het Latijnse Koninkrijk van Jeruzalem vanaf het bewind van Boudewijn IV, tot aan de herovering van Akko tijdens de 3e Kruistocht. Het beeld dat ik krijg over Jeruzalem aan de vooravond van de slag bij Hattin, over de rol van de Tempeliers en hun meester, over de strijd om de kroon, zal ik bundelen in een boek. Ooit.

(Afbeelding: Nicholas Boulton as Gerard De Ridefort in "Arn, The Knight Templar" Photo by Erik Aavatsmark - © 2007 AB Svensk Filmindustri)

Histoire et Images Medievales is een tweemaandelijks tijdschrift over alle aspecten van de Middeleeuwen. Nr 22, oktober en november 2008 draagt als titel 'La propagande des Moines-Soldats'. Tegen alle verwachtingen in handelt dit nummer over de Hospitaalridders van Sint-Jan, de zgn. Johannieters, en niet over de Tempeliers.
Het inleidende woordje op pagina drie, geeft ons vertrouwen wat de inhoud betreft. De hoofdredactrice start de vermelding dat in augustus '08, de SSCLE haar congres in Avignon organiseerde. Als je op de hoogte wil blijven over de vorderingen inzake onderzoek naar kruistochten en ridderorden, dan kan je deze organisatie niet negeren. Naast de inleiding prijkt de 'Conseil Scientifique', samengesteld uit zestien historici van universiteiten uit heel Frankrijk (en eentje uit België). Veelbelovend.
wordt vervolgd